相対エントロピーから情報と物理を組み立てる 第3部 第8章 §3.8.5 ★★★ パラメータだけが違う ρ ^ θ \hat\rho_\theta ρ ^ θ と ρ ^ θ + δ \hat\rho_{\theta+\delta} ρ ^ θ + δ を見分けることが推定である。精度の上限は量子 Fisher 情報 J Q J_{\mathrm Q} J Q で、独立な N N N 個では 1 / N 1/\sqrt N 1/ N 、エンタングルした N N N 個では 1 / N 1/N 1/ N に達する
近い2状態の D D D と、測った Fisher 情報
状態の族 ρ ^ θ \hat\rho_\theta ρ ^ θ と、ある POVM { Π ^ m } \{\hat\Pi_m\} { Π ^ m } を決めると、結果の分布 p m ( θ ) = Tr ( ρ ^ θ Π ^ m ) p_m(\theta)=\operatorname{Tr}(\hat\rho_\theta\hat\Pi_m) p m ( θ ) = Tr ( ρ ^ θ Π ^ m ) は1パラメータの古典の分布の族になる。その Fisher 情報を J M ( θ ) J_{\mathrm M}(\theta) J M ( θ ) と書く。第1部第7章(第1部第7章 )により、ν \nu ν 回くり返して測った結果から作る不偏推定量はV a r ( θ ^ ) ≥ 1 / ( ν J M ( θ ) ) \mathrm{Var}(\hat\theta)\ge1/(\nu J_{\mathrm M}(\theta)) Var ( θ ^ ) ≥ 1/ ( ν J M ( θ )) を満たす。問題は、測定を選んで J M J_{\mathrm M} J M をどこまで大きくできるかである。
古典の Fisher 情報は D ( p θ ∥ p θ + δ ) = 1 2 J δ 2 + O ( δ 3 ) D(p_\theta\,\|\,p_{\theta+\delta})=\frac12J\delta^2+\mathcal{O}(\delta^3) D ( p θ ∥ p θ + δ ) = 2 1 J δ 2 + O ( δ 3 ) の係数だった。量子でも同じく
D ( ρ ^ θ ∥ ρ ^ θ + δ ) = 1 2 J K M ( θ ) δ 2 + O ( δ 3 ) (3.8.16) D(\hat\rho_\theta\,\|\,\hat\rho_{\theta+\delta})=\frac12J_{\mathrm{KM}}(\theta)\,\delta^2+\mathcal{O}(\delta^3)\tag{3.8.16} D ( ρ ^ θ ∥ ρ ^ θ + δ ) = 2 1 J KM ( θ ) δ 2 + O ( δ 3 ) ( 3.8.16 )
と係数を定めると、データ処理不等式 (3.8.5) を δ 2 \delta^2 δ 2 の係数に移して J M ≤ J K M J_{\mathrm M}\le J_{\mathrm{KM}} J M ≤ J KM が出る(添字 KM は Kubo と Mori の名による)。しかし量子では、この上限は一般には測定で達成することができない。達成できる上限は次に定める別の量である。
対称対数微分と量子 Fisher 情報
定義 3.8.6(対称対数微分・量子 Fisher 情報)
∂ θ ρ ^ θ = 1 2 ( ρ ^ θ L ^ θ + L ^ θ ρ ^ θ ) \partial_\theta\hat\rho_\theta=\frac12\bigl(\hat\rho_\theta\hat L_\theta+\hat L_\theta\hat\rho_\theta\bigr) ∂ θ ρ ^ θ = 2 1 ( ρ ^ θ L ^ θ + L ^ θ ρ ^ θ ) を満たすエルミート演算子 L ^ θ \hat L_\theta L ^ θ を対称対数微分 (SLD)と呼び、
J Q ( θ ) ≔ Tr ( ρ ^ θ L ^ θ 2 ) (3.8.17) J_{\mathrm Q}(\theta)\coloneqq\operatorname{Tr}\bigl(\hat\rho_\theta\hat L_\theta^2\bigr)\tag{3.8.17} J Q ( θ ) : = Tr ( ρ ^ θ L ^ θ 2 ) ( 3.8.17 )
を量子 Fisher 情報 と呼ぶ。ρ ^ θ = ∑ i p i ∣ i ⟩ ⟨ i ∣ \hat\rho_\theta=\sum_ip_i| i \rangle \langle i | ρ ^ θ = ∑ i p i ∣ i ⟩ ⟨ i ∣ の固有基底で ( ∂ θ ρ ^ ) i j = ⟨ i ∣ ∂ θ ρ ^ θ ∣ j ⟩ (\partial_\theta\hat\rho)_{ij}=\langle i | \partial_\theta\hat\rho_\theta | j \rangle ( ∂ θ ρ ^ ) ij = ⟨ i ∣ ∂ θ ρ ^ θ ∣ j ⟩ と書くと、p i + p j > 0 p_i+p_j>0 p i + p j > 0 の成分について
( L ^ θ ) i j = 2 ( ∂ θ ρ ^ ) i j p i + p j , J Q = ∑ i , j 2 ∣ ( ∂ θ ρ ^ ) i j ∣ 2 p i + p j , J K M = ∑ i , j ∣ ( ∂ θ ρ ^ ) i j ∣ 2 ln p i − ln p j p i − p j (3.8.18) (\hat L_\theta)_{ij}=\frac{2(\partial_\theta\hat\rho)_{ij}}{p_i+p_j},\qquad
J_{\mathrm Q}=\sum_{i,j}\frac{2\lvert (\partial_\theta\hat\rho)_{ij}\rvert ^2}{p_i+p_j},\qquad
J_{\mathrm{KM}}=\sum_{i,j}\lvert (\partial_\theta\hat\rho)_{ij}\rvert ^2\,\frac{\ln p_i-\ln p_j}{p_i-p_j}\tag{3.8.18} ( L ^ θ ) ij = p i + p j 2 ( ∂ θ ρ ^ ) ij , J Q = i , j ∑ p i + p j 2 ∣( ∂ θ ρ ^ ) ij ∣ 2 , J KM = i , j ∑ ∣( ∂ θ ρ ^ ) ij ∣ 2 p i − p j ln p i − ln p j ( 3.8.18 )
である(p i = p j p_i=p_j p i = p j の項の最後の分数は 1 / p i 1/p_i 1/ p i と読む)。
古典の Fisher 情報は ∂ θ p = p ∂ θ ln p \partial_\theta p=p\,\partial_\theta\ln p ∂ θ p = p ∂ θ ln p のスコア ∂ θ ln p \partial_\theta\ln p ∂ θ ln p の2乗平均だった。量子では ρ ^ \hat\rho ρ ^ と ∂ θ ρ ^ \partial_\theta\hat\rho ∂ θ ρ ^ が交換しないので「ρ ^ \hat\rho ρ ^ を掛けて微分を割る」順序が一通りに決まらず、左右の平均を取ったものが SLD である。ρ ^ θ \hat\rho_\theta ρ ^ θ が θ \theta θ によらず同じ基底で対角なら( ∂ θ ρ ^ ) i j (\partial_\theta\hat\rho)_{ij} ( ∂ θ ρ ^ ) ij は対角成分 ∂ θ p i \partial_\theta p_i ∂ θ p i だけになり、式 (3.8.18) の3つの量はどれも古典の ∑ i ( ∂ θ p i ) 2 / p i \sum_i(\partial_\theta p_i)^2/p_i ∑ i ( ∂ θ p i ) 2 / p i に一致する。
定理 3.8.7(量子 Cramér–Rao の不等式 ★★★)
どんな POVM についても
J M ( θ ) ≤ J Q ( θ ) ≤ J K M ( θ ) (3.8.19) J_{\mathrm M}(\theta)\le J_{\mathrm Q}(\theta)\le J_{\mathrm{KM}}(\theta)\tag{3.8.19} J M ( θ ) ≤ J Q ( θ ) ≤ J KM ( θ ) ( 3.8.19 )
が成り立ち、左の等号は L ^ θ \hat L_\theta L ^ θ の固有基底での射影測定で達成される。したがって ν \nu ν 回の測定から作る不偏推定量はV a r ( θ ^ ) ≥ 1 / ( ν J Q ( θ ) ) \mathrm{Var}(\hat\theta)\ge1/(\nu J_{\mathrm Q}(\theta)) Var ( θ ^ ) ≥ 1/ ( ν J Q ( θ )) を満たす1 1 S. L. Braunstein and C. M. Caves (1994), Phys. Rev. Lett. 72 , 3439。 。
証明 左の不等式:∂ θ p m = Tr ( ∂ θ ρ ^ Π ^ m ) = Re Tr ( ρ ^ L ^ Π ^ m ) \partial_\theta p_m=\operatorname{Tr}(\partial_\theta\hat\rho\,\hat\Pi_m)=\operatorname{Re}\operatorname{Tr}(\hat\rho\hat L\hat\Pi_m) ∂ θ p m = Tr ( ∂ θ ρ ^ Π ^ m ) = Re Tr ( ρ ^ L ^ Π ^ m ) である(L ^ \hat L L ^ の定義と、Tr ( L ^ ρ ^ Π ^ m ) \operatorname{Tr}(\hat L\hat\rho\hat\Pi_m) Tr ( L ^ ρ ^ Π ^ m ) が Tr ( ρ ^ L ^ Π ^ m ) \operatorname{Tr}(\hat\rho\hat L\hat\Pi_m) Tr ( ρ ^ L ^ Π ^ m ) の複素共役であることによる)。Cauchy–Schwarz の不等式を内積 ( A ^ , B ^ ) ↦ Tr ( A ^ † B ^ ) (\hat A,\hat B)\mapsto\operatorname{Tr}(\hat A^\dagger\hat B) ( A ^ , B ^ ) ↦ Tr ( A ^ † B ^ ) で A ^ = Π ^ m 1 / 2 ρ ^ 1 / 2 \hat A=\hat\Pi_m^{1/2}\hat\rho^{1/2} A ^ = Π ^ m 1/2 ρ ^ 1/2 、B ^ = Π ^ m 1 / 2 L ^ ρ ^ 1 / 2 \hat B=\hat\Pi_m^{1/2}\hat L\hat\rho^{1/2} B ^ = Π ^ m 1/2 L ^ ρ ^ 1/2 に使うと∣ Tr ( ρ ^ L ^ Π ^ m ) ∣ 2 ≤ Tr ( ρ ^ Π ^ m ) Tr ( ρ ^ L ^ Π ^ m L ^ ) \lvert \operatorname{Tr}(\hat\rho\hat L\hat\Pi_m)\rvert ^2\le\operatorname{Tr}(\hat\rho\hat\Pi_m)\operatorname{Tr}(\hat\rho\hat L\hat\Pi_m\hat L) ∣ Tr ( ρ ^ L ^ Π ^ m ) ∣ 2 ≤ Tr ( ρ ^ Π ^ m ) Tr ( ρ ^ L ^ Π ^ m L ^ ) なので
J M = ∑ m ( ∂ θ p m ) 2 p m ≤ ∑ m Tr ( ρ ^ L ^ Π ^ m L ^ ) = Tr ( ρ ^ L ^ 2 ) = J Q . J_{\mathrm M}=\sum_m\frac{(\partial_\theta p_m)^2}{p_m}\le\sum_m\operatorname{Tr}(\hat\rho\hat L\hat\Pi_m\hat L)=\operatorname{Tr}(\hat\rho\hat L^2)=J_{\mathrm Q}. J M = m ∑ p m ( ∂ θ p m ) 2 ≤ m ∑ Tr ( ρ ^ L ^ Π ^ m L ^ ) = Tr ( ρ ^ L ^ 2 ) = J Q .
Π ^ m \hat\Pi_m Π ^ m が L ^ \hat L L ^ の固有射影子なら Π ^ m 1 / 2 L ^ = ℓ m Π ^ m 1 / 2 \hat\Pi_m^{1/2}\hat L=\ell_m\hat\Pi_m^{1/2} Π ^ m 1/2 L ^ = ℓ m Π ^ m 1/2 で B ^ = ℓ m A ^ \hat B=\ell_m\hat A B ^ = ℓ m A ^ となり、Cauchy–Schwarz と Re \operatorname{Re} Re の両方で等号が成り立つ。
右の不等式:正の数 a , b a,b a , b の対数平均 ( a − b ) / ( ln a − ln b ) (a-b)/(\ln a-\ln b) ( a − b ) / ( ln a − ln b ) は算術平均 ( a + b ) / 2 (a+b)/2 ( a + b ) /2 以下なので、ln p i − ln p j p i − p j ≥ 2 p i + p j \frac{\ln p_i-\ln p_j}{p_i-p_j}\ge\frac{2}{p_i+p_j} p i − p j l n p i − l n p j ≥ p i + p j 2 。式 (3.8.18) の各項を比べればよい。
古典では、データ処理不等式で減らない計量は Fisher 情報の定数倍に限られる(Čencov の定理)。量子ではそのような計量が1つに決まらず、SLD の J Q J_{\mathrm Q} J Q が最小、D D D の2次の係数 J K M J_{\mathrm{KM}} J KM はその1つという系列になる2 2 D. Petz (1996), Linear Algebra Appl. 244 , 81。 。測定で達成できるのは最小のもので、D D D から読んだ値は一般に達成することができない。これは 3.8.4 節で1個ずつ測ると D M < D D_{\mathrm M}<D D M < D だったことと同じ事情である。忠実度 (3.8.6) の2次の展開には J Q J_{\mathrm Q} J Q が現れる:
F ( ρ ^ θ , ρ ^ θ + δ ) = 1 − 1 8 J Q ( θ ) δ 2 + O ( δ 3 ) . (3.8.20) F(\hat\rho_\theta,\hat\rho_{\theta+\delta})=1-\frac18J_{\mathrm Q}(\theta)\,\delta^2+\mathcal{O}(\delta^3).\tag{3.8.20} F ( ρ ^ θ , ρ ^ θ + δ ) = 1 − 8 1 J Q ( θ ) δ 2 + O ( δ 3 ) . ( 3.8.20 )
純粋状態 ∣ ψ θ ⟩ | \psi_\theta \rangle ∣ ψ θ ⟩ では J Q = 4 ( ⟨ ∂ θ ψ ∣ ∂ θ ψ ⟩ − ∣ ⟨ ψ ∣ ∂ θ ψ ⟩ ∣ 2 ) J_{\mathrm Q}=4\bigl(\langle \partial_\theta\psi | \partial_\theta\psi \rangle -\lvert \langle \psi | \partial_\theta\psi \rangle \rvert ^2\bigr) J Q = 4 ( ⟨ ∂ θ ψ ∣ ∂ θ ψ ⟩ − ∣⟨ ψ ∣ ∂ θ ψ ⟩ ∣ 2 ) で、異なる純粋状態どうしの D D D は無限大なので J K M = + ∞ J_{\mathrm{KM}}=+\infty J KM = + ∞ になる。純粋状態の推定では、J Q J_{\mathrm Q} J Q だけが意味を持つ。
例題 3.8.6 量子ビットの向きを推定する ★★★
オリジナル ρ ^ θ = 1 2 ( 1 + r ( sin θ X + cos θ Z ) ) \hat\rho_\theta=\frac12\bigl(\mathbf 1+r(\sin\theta\,X+\cos\theta\,Z)\bigr) ρ ^ θ = 2 1 ( 1 + r ( sin θ X + cos θ Z ) ) (0 < r < 1 0<r<1 0 < r < 1 )の θ \theta θ を推定する。θ = 0 \theta=0 θ = 0 で考える。
SLD L ^ 0 \hat L_0 L ^ 0 と J Q ( 0 ) J_{\mathrm Q}(0) J Q ( 0 ) を求めよ。
第3部第2章 の結果 D ( ρ ^ 0 ∥ ρ ^ θ ) = r artanh ( r ) ( 1 − cos θ ) D(\hat\rho_0\,\|\,\hat\rho_\theta)=r\operatorname{artanh}(r)(1-\cos\theta) D ( ρ ^ 0 ∥ ρ ^ θ ) = r artanh ( r ) ( 1 − cos θ ) から J K M ( 0 ) J_{\mathrm{KM}}(0) J KM ( 0 ) を読み取り、r = 0.6 r=0.6 r = 0.6 で J Q J_{\mathrm Q} J Q と比べよ。
X X X を測ったときの J M ( 0 ) J_{\mathrm M}(0) J M ( 0 ) と、Z Z Z を測ったときの J M ( 0 ) J_{\mathrm M}(0) J M ( 0 ) を求めよ。
解答 (1) ∂ θ ρ ^ θ ∣ θ = 0 = r 2 X \partial_\theta\hat\rho_\theta|_{\theta=0}=\frac r2X ∂ θ ρ ^ θ ∣ θ = 0 = 2 r X 。L ^ = ℓ X \hat L=\ell X L ^ = ℓ X と置くと、Z X + X Z = 0 ZX+XZ=0 Z X + X Z = 0 から ρ ^ 0 X + X ρ ^ 0 = X \hat\rho_0X+X\hat\rho_0=X ρ ^ 0 X + X ρ ^ 0 = X なので 1 2 ℓ X = r 2 X \frac12\ell X=\frac r2X 2 1 ℓ X = 2 r X 、ℓ = r \ell=r ℓ = r 。L ^ 0 = r X \hat L_0=rX L ^ 0 = r X 、J Q ( 0 ) = Tr ( ρ ^ 0 r 2 X 2 ) = r 2 J_{\mathrm Q}(0)=\operatorname{Tr}(\hat\rho_0r^2X^2)=r^2 J Q ( 0 ) = Tr ( ρ ^ 0 r 2 X 2 ) = r 2 。
(2) 1 − cos θ = 1 2 θ 2 + O ( θ 4 ) 1-\cos\theta=\frac12\theta^2+\mathcal{O}(\theta^4) 1 − cos θ = 2 1 θ 2 + O ( θ 4 ) なので D = 1 2 r artanh ( r ) θ 2 + ⋯ D=\frac12r\operatorname{artanh}(r)\,\theta^2+\cdots D = 2 1 r artanh ( r ) θ 2 + ⋯ 、J K M ( 0 ) = r artanh r J_{\mathrm{KM}}(0)=r\operatorname{artanh}r J KM ( 0 ) = r artanh r 。r = 0.6 r=0.6 r = 0.6 では J K M = 0.6 ln 2 = 0.4159 J_{\mathrm{KM}}=0.6\ln2=0.4159 J KM = 0.6 ln 2 = 0.4159 、J Q = 0.36 J_{\mathrm Q}=0.36 J Q = 0.36 で、J Q < J K M J_{\mathrm Q}<J_{\mathrm{KM}} J Q < J KM 。式 (3.8.18) でも、( ∂ θ ρ ^ ) 12 = ( ∂ θ ρ ^ ) 21 = r / 2 (\partial_\theta\hat\rho)_{12}=(\partial_\theta\hat\rho)_{21}=r/2 ( ∂ θ ρ ^ ) 12 = ( ∂ θ ρ ^ ) 21 = r /2 、p 1 , 2 = ( 1 ± r ) / 2 p_{1,2}=(1\pm r)/2 p 1 , 2 = ( 1 ± r ) /2 から J Q = 2 ⋅ 2 ( r / 2 ) 2 / 1 = r 2 J_{\mathrm Q}=2\cdot2(r/2)^2/1=r^2 J Q = 2 ⋅ 2 ( r /2 ) 2 /1 = r 2 、J K M = 2 ( r / 2 ) 2 ⋅ ln 1 + r 1 − r r = r artanh r J_{\mathrm{KM}}=2(r/2)^2\cdot\frac{\ln\frac{1+r}{1-r}}{r}=r\operatorname{artanh}r J KM = 2 ( r /2 ) 2 ⋅ r l n 1 − r 1 + r = r artanh r と同じ値が出る。
(3) X X X の測定:p ± ( θ ) = 1 2 ( 1 ± r sin θ ) p_\pm(\theta)=\frac12(1\pm r\sin\theta) p ± ( θ ) = 2 1 ( 1 ± r sin θ ) 、∂ θ p ± ∣ 0 = ± r 2 \partial_\theta p_\pm|_0=\pm\frac r2 ∂ θ p ± ∣ 0 = ± 2 r 、p ± ( 0 ) = 1 2 p_\pm(0)=\frac12 p ± ( 0 ) = 2 1 なので J M = 2 ⋅ r 2 / 4 1 / 2 = r 2 J_{\mathrm M}=2\cdot\frac{r^2/4}{1/2}=r^2 J M = 2 ⋅ 1/2 r 2 /4 = r 2 。SLD r X rX r X の固有基底で測っているので、量子 Fisher 情報に達する。Z Z Z の測定:p ± = 1 2 ( 1 ± r cos θ ) p_\pm=\frac12(1\pm r\cos\theta) p ± = 2 1 ( 1 ± r cos θ ) 、∂ θ p ± ∣ 0 = 0 \partial_\theta p_\pm|_0=0 ∂ θ p ± ∣ 0 = 0 なので J M ( 0 ) = 0 J_{\mathrm M}(0)=0 J M ( 0 ) = 0 。θ = 0 \theta=0 θ = 0 の近くでは Z Z Z の結果の分布が θ \theta θ の2次でしか変わらず、1次の情報を持たない。
ユニタリで書き込まれた位相:標準量子限界と Heisenberg 限界
パラメータがユニタリ ρ ^ θ = e − i θ G ^ ρ ^ e i θ G ^ \hat\rho_\theta=\mathrm{e}^{-\mathrm{i}\theta\hat G}\hat\rho\,\mathrm{e}^{\mathrm{i}\theta\hat G} ρ ^ θ = e − i θ G ^ ρ ^ e i θ G ^ で書き込まれる場合を考える(G ^ \hat G G ^ はエルミートな生成子)。純粋状態 ∣ ψ θ ⟩ = e − i θ G ^ ∣ ψ ⟩ | \psi_\theta \rangle =\mathrm{e}^{-\mathrm{i}\theta\hat G}| \psi \rangle ∣ ψ θ ⟩ = e − i θ G ^ ∣ ψ ⟩ では ∣ ∂ θ ψ ⟩ = − i G ^ ∣ ψ θ ⟩ | \partial_\theta\psi \rangle =-\mathrm{i}\hat G| \psi_\theta \rangle ∣ ∂ θ ψ ⟩ = − i G ^ ∣ ψ θ ⟩ なので
J Q = 4 ( ⟨ G ^ 2 ⟩ − ⟨ G ^ ⟩ 2 ) = 4 ( Δ G ) 2 (3.8.21) J_{\mathrm Q}=4\bigl(\langle \hat G^2 \rangle -\langle \hat G \rangle ^2\bigr)=4(\Delta G)^2\tag{3.8.21} J Q = 4 ( ⟨ G ^ 2 ⟩ − ⟨ G ^ ⟩ 2 ) = 4 ( Δ G ) 2 ( 3.8.21 )
となる。混合状態では J Q J_{\mathrm Q} J Q が ρ ^ \hat\rho ρ ^ について凸なので J Q ≤ 4 ( Δ G ) 2 J_{\mathrm Q}\le4(\Delta G)^2 J Q ≤ 4 ( Δ G ) 2 である。どちらでも、量子 Cramér–Rao の不等式は
Δ θ ≥ 1 ν J Q ≥ 1 2 ν Δ G (3.8.22) \Delta\theta\ge\frac{1}{\sqrt\nu\,\sqrt{J_{\mathrm Q}}}\ge\frac{1}{2\sqrt\nu\,\Delta G}\tag{3.8.22} Δ θ ≥ ν J Q 1 ≥ 2 ν Δ G 1 ( 3.8.22 )
になる。精度の上限は、生成子の揺らぎ Δ G \Delta G Δ G だけで決まる。
N N N 個の量子ビットのそれぞれに位相 θ \theta θ を書き込む場合、G ^ = 1 2 ∑ k = 1 N Z k \hat G=\frac12\sum_{k=1}^NZ_k G ^ = 2 1 ∑ k = 1 N Z k である(Z k Z_k Z k は k k k 番目の量子ビットの Z Z Z )。
独立な状態 ∣ + ⟩ ⊗ N | + \rangle ^{\otimes N} ∣ + ⟩ ⊗ N (∣ ± ⟩ = ( ∣ 0 ⟩ ± ∣ 1 ⟩ ) / 2 | \pm \rangle =(| 0 \rangle \pm| 1 \rangle )/\sqrt2 ∣ ± ⟩ = ( ∣0 ⟩ ± ∣1 ⟩) / 2 )では、各量子ビットの Z k / 2 Z_k/2 Z k /2 の分散が 1 4 \frac14 4 1 で、独立なので分散が足し合わさり ( Δ G ) 2 = N / 4 (\Delta G)^2=N/4 ( Δ G ) 2 = N /4 。J Q = N J_{\mathrm Q}=N J Q = N 、Δ θ ≥ 1 / ν N \Delta\theta\ge1/\sqrt{\nu N} Δ θ ≥ 1/ ν N となる。これを標準量子限界 と呼ぶ。
GHZ 状態 ( ∣ 0 ⟩ ⊗ N + ∣ 1 ⟩ ⊗ N ) / 2 (| 0 \rangle ^{\otimes N}+| 1 \rangle ^{\otimes N})/\sqrt2 ( ∣0 ⟩ ⊗ N + ∣1 ⟩ ⊗ N ) / 2 では、G ^ \hat G G ^ の値が ± N / 2 \pm N/2 ± N /2 を確率 1 2 \frac12 2 1 ずつとるので ( Δ G ) 2 = N 2 / 4 (\Delta G)^2=N^2/4 ( Δ G ) 2 = N 2 /4 。J Q = N 2 J_{\mathrm Q}=N^2 J Q = N 2 、Δ θ ≥ 1 / ( ν N ) \Delta\theta\ge1/(\sqrt\nu N) Δ θ ≥ 1/ ( ν N ) となる。これを Heisenberg 限界 と呼ぶ。
G ^ \hat G G ^ の固有値は − N / 2 -N/2 − N /2 から N / 2 N/2 N /2 の範囲にあるので、どんな状態でも ( Δ G ) 2 ≤ N 2 / 4 (\Delta G)^2\le N^2/4 ( Δ G ) 2 ≤ N 2 /4 で、Heisenberg 限界より良くはならない。一方、エンタングルしていない状態(積の状態の混合)では J Q ≤ N J_{\mathrm Q}\le N J Q ≤ N である。積の状態では J Q J_{\mathrm Q} J Q が足し算になって ∑ k 4 ( Δ ( Z k / 2 ) ) 2 ≤ N \sum_k4(\Delta(Z_k/2))^2\le N ∑ k 4 ( Δ ( Z k /2 ) ) 2 ≤ N 、その混合では J Q J_{\mathrm Q} J Q の凸性により同じ上限が残るからである。J Q J_{\mathrm Q} J Q を N N N より大きくするには、エンタングルメントが要る3 3 V. Giovannetti, S. Lloyd and L. Maccone (2006), Phys. Rev. Lett. 96 , 010401。 。
GHZ 状態が速く進む理由は、位相の進み方を見ると分かる。e − i θ G ^ \mathrm{e}^{-\mathrm{i}\theta\hat G} e − i θ G ^ は ∣ 0 ⟩ ⊗ N | 0 \rangle ^{\otimes N} ∣0 ⟩ ⊗ N に e − i N θ / 2 \mathrm{e}^{-\mathrm{i} N\theta/2} e − i N θ /2 、∣ 1 ⟩ ⊗ N | 1 \rangle ^{\otimes N} ∣1 ⟩ ⊗ N に e i N θ / 2 \mathrm{e}^{\mathrm{i} N\theta/2} e i N θ /2 を掛けるので、2つの成分の相対位相は N θ N\theta N θ で進む。1個の量子ビットの N N N 倍の速さで回る1つの量子ビットとみなせ、J Q J_{\mathrm Q} J Q は N 2 N^2 N 2 倍になる。ただし、雑音があるとこの利得は大きく減る。各量子ビットのコヒーレンスが r < 1 r<1 r < 1 倍に減る(位相緩和)と、GHZ 状態の2成分のコヒーレンスは r N r^N r N 倍に減る。総合問題(3.8.7 節)でこの様子を計算する。位相緩和があると、N → ∞ N\to\infty N → ∞ で標準量子限界に対して得られる改善は定数倍にとどまることが知られている4 4 R. Demkowicz-Dobrzański, J. Kołodyński and M. Guţă (2012), Nat. Commun. 3 , 1063。 。
図 3.8.3 N N N 個の量子ビットで位相を推定するときの精度の下限 1 / J Q 1/\sqrt{J_{\mathrm Q}} 1/ J Q (両対数)。点線は雑音のない場合で、独立な状態(青)は標準量子限界 1 / N 1/\sqrt N 1/ N 、GHZ 状態(赤)は Heisenberg 限界 1 / N 1/N 1/ N 。実線は各量子ビットのコヒーレンスが r = 0.9 r=0.9 r = 0.9 に減った場合で、独立な状態は 1 / ( r N ) 1/(r\sqrt N) 1/ ( r N ) 、GHZ 状態は 1 / ( N r N ) 1/(Nr^N) 1/ ( N r N ) になり、N = 9 , 10 N=9,10 N = 9 , 10 で最良となった後は悪くなる。
例題 3.8.7 10個の量子ビットで位相を測る ★★
オリジナル N = 10 N=10 N = 10 の量子ビットで位相 θ \theta θ を推定し、精度 Δ θ = 0.01 \Delta\theta=0.01 Δ θ = 0.01 を得たい。雑音はないとする。
独立な状態 ∣ + ⟩ ⊗ 10 | + \rangle ^{\otimes10} ∣ + ⟩ ⊗ 10 と GHZ 状態のそれぞれで、量子 Cramér–Rao の下限に達する測定を ν \nu ν 回くり返すとき、必要な ν \nu ν を求めよ。
使う量子ビットの延べ数 ν N \nu N ν N を比べよ。
GHZ 状態で e − i θ G ^ \mathrm{e}^{-\mathrm{i}\theta\hat G} e − i θ G ^ を書き込んだ後の状態は ( e − i N θ / 2 ∣ 0 ⟩ ⊗ N + e i N θ / 2 ∣ 1 ⟩ ⊗ N ) / 2 (\mathrm{e}^{-\mathrm{i} N\theta/2}| 0 \rangle ^{\otimes N}+\mathrm{e}^{\mathrm{i} N\theta/2}| 1 \rangle ^{\otimes N})/\sqrt2 ( e − i N θ /2 ∣0 ⟩ ⊗ N + e i N θ /2 ∣1 ⟩ ⊗ N ) / 2 である。これから N θ N\theta N θ を 2 π 2\pi 2 π の幅でしか決められないことを述べ、θ \theta θ の大まかな値が先に要る理由を説明せよ。
解答 (1) Δ θ = 1 / ν J Q \Delta\theta=1/\sqrt{\nu J_{\mathrm Q}} Δ θ = 1/ ν J Q から ν = 1 / ( J Q Δ θ 2 ) \nu=1/(J_{\mathrm Q}\Delta\theta^2) ν = 1/ ( J Q Δ θ 2 ) 。独立な状態は J Q = 10 J_{\mathrm Q}=10 J Q = 10 で ν = 1 / ( 10 × 10 − 4 ) = 1000 \nu=1/(10\times10^{-4})=1000 ν = 1/ ( 10 × 1 0 − 4 ) = 1000 。GHZ 状態は J Q = 100 J_{\mathrm Q}=100 J Q = 100 で ν = 100 \nu=100 ν = 100 。
(2) 独立な状態は ν N = 10 4 \nu N=10^4 ν N = 1 0 4 個、GHZ 状態は 10 3 10^3 1 0 3 個で、GHZ 状態は延べ数が 1 / N = 1 / 10 1/N=1/10 1/ N = 1/10 で済む。同じ 10 4 10^4 1 0 4 個を全部独立に使ったときと比べても、GHZ 状態の側は精度の上で N ≈ 3.2 \sqrt N\approx3.2 N ≈ 3.2 倍有利である。
(3) 2つの成分の相対位相は N θ N\theta N θ で、状態は N θ N\theta N θ を 2 π 2\pi 2 π だけずらしても変わらない。したがって GHZ 状態から読めるのは N θ m o d 2 π N\theta\bmod2\pi N θ mod 2 π で、θ \theta θ そのものは幅 2 π / N 2\pi/N 2 π / N の範囲の中でしか決まらない。N = 10 N=10 N = 10 なら θ \theta θ を 0.63 0.63 0.63 の幅より細かく先に知っておく必要があり、独立な量子ビットや小さな GHZ 状態で大まかな値を先に決めてから使う。この「どの周期にいるか」を段階的に決める手順は、量子計算の位相推定(第6部第2章 )と同じ構造である。
近似の裏付け
型 B(極限) | 小さいもの 1 / ν → 0 1/\nu\to0 1/ ν → 0 (測定のくり返しの回数が多い) | 証明 要確認(1パラメータの族で、SLD の固有基底を測る2段階の適応測定と最尤推定によって下限に近づけると知られるが、前提は原論文で未確認) | 行き先 近似の数理 第1章
温度の推定では量子は得をしない
Gibbs 状態 ρ ^ β = e − β H ^ / Z \hat\rho_\beta=\mathrm{e}^{-\beta\hat H}/Z ρ ^ β = e − β H ^ / Z は、β \beta β を変えても固有基底が変わらない。したがって ( ∂ β ρ ^ ) i j (\partial_\beta\hat\rho)_{ij} ( ∂ β ρ ^ ) ij は対角成分だけで、J Q ( β ) = J K M ( β ) J_{\mathrm Q}(\beta)=J_{\mathrm{KM}}(\beta) J Q ( β ) = J KM ( β ) は固有値の分布の古典の Fisher 情報 V a r ( E ) \mathrm{Var}(E) Var ( E ) に一致し、エネルギーを測れば達成される。第1部第7章 の温度計の限界 J ( T ) = C V / ( k B T 2 ) J(T)=C_V/( k_{\mathrm B} T^2) J ( T ) = C V / ( k B T 2 ) は、熱平衡の量子系でもそのまま限界である。
1 S. L. Braunstein and C. M. Caves (1994), Phys. Rev. Lett. 72 , 3439。
2 D. Petz (1996), Linear Algebra Appl. 244 , 81。
3 V. Giovannetti, S. Lloyd and L. Maccone (2006), Phys. Rev. Lett. 96 , 010401。
4 R. Demkowicz-Dobrzański, J. Kołodyński and M. Guţă (2012), Nat. Commun. 3 , 1063。
AI(Claude)が書いた教材を、木下が勉強しながら公開しています。式と数値は検算していますが、誤りが残っているかもしれません。誤りのご指摘・削除のご依頼をいただければ直します。 連絡先:support@tecktom.com